Zabytki w Bratoszewicach - pałac

ZAŁOŻENIE

Usytuowanie zespołu świadczy o tym, iż prawdopodobnie pierwotnie znajdował się na kompozycyjnym zamknięciu dwóch dróg: biegnącej przez wieś z południowego-zachodu (dziś szosy łódzkiej), która dopiero po ostatniej wojnie zmieniła przebieg, omijając centrum wsi od północnego-zachodu oraz drogi w stronę wsi Wola Błędowa, przy której również leżą działki zagrodowe Bratoszewic.

W skład zespołu wchodzą: pałac, zabudowania gospodarcze (odsunięte od niego i wydzielone poza obręb ogrodzenia) oraz ogród wokół pałacu o formach regularnych, przekształcający się we wschodniej części w park krajobrazowy. Główny dojazd do pałacu znajduje się od strony północnej. Aleja dojazdowa rozpoczyna się monumentalną bramą z piętrową kordegardą. Istnieją jeszcze dwa wejścia na teren założenia. Najskromniejsze, prawdopodobnie czysto gospodarcze, od wschodu, oraz położone od strony południowej, z niewielką bramą i takąż kordegardą. To ostatnie w przeszłości pełniło ważną rolę komunikacyjną - stanowiło bowiem najdogodniejsze połączenie zespołu z kościołem, folwarkiem i wsią.

Po ostatniej wojnie całość założenia została wielokrotnie zeszpecona kolejnymi obiektami powstającymi w bezpośredniej bliskości pałacu. W 1958 roku wzniesiono budynek mieszkalny, w roku 1969 szkołę (przy okazji jej budowy zasypano fragment środkowego stawu łącząc istniejącą tam wyspę ze stałym lądem), dom nauczyciela, zabudowania gospodarcze i warsztaty. W części parku urządzono plac do ćwiczeń nauki jazdy ciągnikiem, nieopodal pałacu ustawiono ogromne silosy. Ostatnio ukończono budowę nowego internatu w zachodniej części parku. Stopień przekształceń otoczenia pałacowego jest tak znaczny, że w najbliższej przyszłości trudno myśleć o próbach przywracania zespołowi pierwotnej formy i nadania mu rangi na jaką niewątpliwie zasługuje.

 

OPIS

Rezydencja w Bratoszewicach reprezentuje typ pałacu sprzężonego z zabudową gospodarczą oraz założeniem parkowo-ogrodowym, wykształcony w XVIII w. i bardzo popularny wśród magnaterii polskiej. Sama bryła łączy zaś cechy francuskiego pałacu o układzie “w podkowę” – z frontowym dziedzińcem honorowym flankowanym z obu stron skrzydłami bocznymi, oraz tradycyjnego, XVIII-wiecznego dworu polskiego z czterema narożnymi alkierzami. Do typu dworu polskiego nawiązują jeszcze takie cechy jak np.: palladiański, frontowy portyk kolumnowy, genetycznie francuskie, mansardowe dachy, parterowość, czy też silne, poziome podziały elewacji przy braku podziałów pionowych. Interesującym zabiegiem formalnym było wprowadzenie wewnętrznego dziedzińca.

Rzut obiektu oparty jest w przybliżeniu na kwadracie, a położenie pałacu na skrzyżowaniu głównych osi kompozycyjnych całego założenia i sprzężenie architektury z kompozycją zieleni sprawiło, że wszystkie cztery elewacje musiały uzyskać zbliżoną rangę i mogą być odbierane bądź jako frontowe (północna - frontowa w istocie oraz zachodnia), bądź ogrodowe (wschodnia - faktyczna ogrodowa oraz południowa).

Budynek jest parterowy, częściowo podpiwniczony, a użytkowe poddasze pełniło rolę piętra. Mimo, iż bryła jest bogato rozczłonkowana, regularne zestawienie wielościanów ją tworzących, a także jednorodny detal architektoniczny i forma dachów pozwalają odbierać ją jako spójną i harmonijną.

Układ wnętrz podporządkowano modernistycznym wymogom funkcjonalności i wygody, stąd swobodne rozmieszczenie pomieszczeń reprezentacyjnych, a także podobne potraktowanie systemu komunikacji - zarówno poziomej, jak i pionowej. Mimo to w rzucie dawały się wyodrębnić określone grupy pomieszczeń odpowiadające konkretnym grupom funkcji. Ich usytuowanie względem bezpośredniego otoczenia pałacu także nie było przypadkowe. Od strony głównego podjazdu (północ) położone były: westybul z korytarzami prowadzącymi do poszczególnych zespołów funkcjonalnych i gabinet pana oraz wydzielone skrzydło ciche – sypialne (być może pokoje pana) w alkierzu północno-zachodnim. Od strony wschodniej – ogrodowej znajdował się blok sal służących rozrywce, bezpośrednio skomunikowany z tarasem (sala balowa i salon z kolumnami), a od strony zachodniej - zespół pomieszczeń kuchenno-gospodarczych oraz jadalnia. Od strony południowej, niejako pomiędzy dwoma uprzednio wymienionymi segmentami był zespół rekreacyjny z patio, krużgankami, niewielkimi salkami oraz buduarem i łazienką od wschodu. Reprezentacyjna, bogato dekorowana klatka schodowa odsunięta została od westybulu w głąb pałacu, do pomieszczenia korytarzowego obok zespołu 'rozrywkowego'. Na piętrze oprócz sali bilardowej posiadającej wyjście na balkon, położone były pokoje gościnne i pokoje służby, a także pomieszczenia gospodarcze. Taki układ wnętrz, mimo zmiany sposobu użytkowania zachował się niewielkimi tylko przekształceniami (wtórne podziały) do czasów obecnych.

 

PARK

W części zachodniej, wokół pałacu założenie ogrodowe miało charakter regularny, przechodząc ku wschodowi w park krajobrazowy. Część geometryczna zaprojektowana była w oparciu o siatkę dróżek i ścieżek w układzie trójkątów i trapezów. Od strony wschodniej i zachodniej towarzyszyły pałacowi niezbyt duże, symetryczne partery ogrodowe, położone na jednej z głównych osi kompozycyjnych. Zachowały się fragmenty alej i żywopłotów ogrodu francuskiego od strony zachodniej. Od wschodu, w miejscu parterów kwiatowych znajdują się obecnie prostokątne kwietniki. Od północy, za bramą główną, obsadzona kasztanowcami aleja dojazdowa wyznaczająca oś symetrii północ-południe, mija położone po obu stronach stawy i rozwidla się obiegając długi, owalny gazon bezpośrednio przed dziedzińcem. W narożniku północno-zachodnim, obok jednego ze stawów, miał się znajdować sad. Dziś jest tam zaniedbany ogród warzywny.

Czytelność regularnej części parku pogorszyły znacznie dostawiane kolejno w otoczeniu pałacu budowle. Wschodnia, krajobrazowa część parku oparta była na wielkim owalu ze stawem w centrum i swobodnie rozmieszczonymi warzywnikami. Prawdopodobnie jednak nie została nigdy zrealizowana - zapewne ze względów ekonomicznych. Zachował się natomiast inny, bardzo ważny element kompozycji - duży, malowniczo rozgałęziający się staw z wyspą, na której według projektu stanąć miała rotunda z kolumnadą. Staw ten w założeniu łączył ogród regularny, geometryczny z parkiem krajobrazowym. Wokół niego zachowały się również dwie piękne aleje: kasztanowa i lipowa.

Starsza część drzewostanu w parku pałacowym pochodzi z przełomu XIX/XX w., t.j. z okresu, gdy założenie było zakładane. Prócz alei lipowych i kasztanowych spotyka się grupy modrzewi i świerków nad stawem, a w bezpośrednim sąsiedztwie pałacu jesiony, dęby, kasztanowce, robinie, graby, topole, olchy i wierzby. W lesie, prócz sosen spotyka się m.in. brzozy, robinie, topole, klony, świerki. W części południowo-wschodniej, o charakterze lasu łęgowego, przeważają olsze, a prócz nich w większej liczbie są świerki i wiązy. Pomiędzy stawami, a murem północnym rosną olsze, brzozy, świerki, wiązy i jawory.

Reprezentacyjna brama wjazdowa na teren założenia ma charakter architektoniczny. Wzniesiona na rzucie płytkiej podkowy, ma trzy prostokątne otwory - wjazdowy pośrodku i wejściowe, niższe po bokach. Wszystkie zamykane są prostymi kratami. Całość wieńczy klasycyzujące belkowanie i plastyczny gzyms. Boniowane słupy bramne kontrastują z chropowatą szaro - czerwonawą fakturą kamiennego muru. Po prawej stronie stoi niewielki, piętrowy budynek kordegardy, wieńcząc niejako ocele podkowy. Zbudowano go na planie zbliżonym do krzyża greckiego, przykrywając płaskim dachem. Ma boniowane narożniki, obramienie prostokątnego okna i całą drugą kondygnację, pozbawioną zresztą otworów okiennych. Z lewej strony, w poziomie parteru posiada jeszcze jedno niewielkie, owalne okienko, malowniczo komponujące się w masie kamiennego muru.

 

Elewacja wschodnia, stan z 1995 r.

Portyk północny, stan z 1979 r.

PAŁAC

data powstania: 1921-1922
powierzchnia użytkowa obiektu: 2683 m²,
kubatura: ok. 17000 m³
projektant: Jerzy Nagórski
własność: Zespół Szkół Rolniczych w Bratoszewicach

PARK

okres powstania: XIX/XX w.
powierzchnia parku: 25 ha, w tym część leśna 11 ha, stawy 2 ha
nr rej. hip.: Rep. 27 "Dobra Ziemskie Bratoszewice".

Kominek w gabinecie właściciela, stan z 1979 r.